On sekizinci yüzyıl düşünürleri, fikirlerini hayata geçirebilecek birini ararken çoğu zaman saraya baktı. Tzvetan Todorov'a göre Aydınlanma’nın özerklik talebi, yani insanın kendi aklıyla karar verme isteği, hükümdarların siyasetlerini yönlendirmek gibi bir eyleme dönüştü. Berlin’de II. Friedrich'ten, St. Petersburg'da II. Katerina'dan, Viyana'da II. Joseph'ten beklenen de tam anlamıyla buydu. Todorov, bu düzene aydınlanmış despotizm ismini verir ve onu “Hükümdarda aklın özerkliğini geliştiren, ama halkın itaatini muhafaza eden” bir yönetim olarak tarif eder.
Voltaire, özgürlüğün önündeki en büyük engel olarak din adamlarının ve soyluların elindeki kurumlara işaret ediyordu. Toplumu, bu kurumların müdahalesi olmaksızın modernleştirecek yeni bir yönetim gerekiyordu ve bu yönetim; gücünü iyi amaçlar için kullanacak, mutlak yetkili, tek bir kişinin elinde olmalıydı. Benzer şekilde Diderot da bilimsel gelişmenin ancak güçlü bir merkezî otorite tarafından uygulanabileceğini düşünüyordu.
“her şey halk için, ancak hiçbir şey onların eliyle değil”
II. Joseph
Kant’ın 1784 yılında kaleme aldığı “Aydınlanma Nedir?” isimli makalesinde de benzer bir güven görülür. Kant, bütün bireylerin kendi adlarına düşünmesine izin verilmesinden endişe duyar ve halkını güdecek radikal bir hükümdarı tercih eder. Dayandığı gerekçe ise şudur: Yalnızca büyük ve iyi disipline edilmiş bir orduya sahip olan, aydınlanmış bir despot halkının sorgulamasına izin verebilir.
Sorgulama özgürlüğü ve reform bir kuruma değil, hükümdarın gücüne dayanmaktadır.
Bu düşüncenin zayıf noktası, reformun bir kişinin iradesi ve ömrüne bağlanmış olmasıdır. Hükümdar fikrini değiştirdiğinde veya öldüğünde reformun akıbetinin ne olacağı, bu görüşle açıklığa kavuşturulmamıştır. Nitekim Portekiz’de yaşanan Lizbon depremi(1755) aydınlanmış bir despotun iyi bir örneğini ortaya çıkarmakla birlikte böyle bir yönetimin, mutlak ilerleme için neden yeterli olmayacağını gösterdi.
Lizbon depremi
Portekiz, 18. yüzyılın ilk yarısında reforma kapalı bir ülkeydi. Katolik hiyerarşi; matematik, felsefe, mantık ve bilim çalışmalarını yasaklıyor; yeni ilimleri reddediyordu. Ülkenin saygın üniversitesi Coimbra’da bile müfredat kanon hukukuna(kilise hukuku), medeni hukuka ve tıbba dayanıyordu. Soylular ise iş hayatının ve ticaretin toplumsal katkısına değil, rant arayışına değer veriyordu. Bu durumda, reformu sahiplenecek bir üniversite ve toplumsal sınıf görülemiyordu.
1 Kasım 1755 sabahı, Atlantik’in doğusunda büyük bir deprem gerçekleşti. En büyük hasar, Lizbon’da idi. Sarsıntılar çok sayıda binayı yıktı, devrilen kandiller hasebiyle büyük yangınlar çıktı, tsunami kıyı şeridinin çoğunu tahrip etti. Felaket, nüfusun yaklaşık onda birinin ölümüne sebep oldu.
Lizbon depremi, on yıllarca gündemde kalarak Aydınlanma’nın biçimlenmesine yardımcı olmuştur.
Bu dönemin en dikkat çekici detaylarından biri, Kilise’nin bocalamasıdır. Kilise, depremden halkın günâhkarlığını sorumlu tutmuş olsa da Lizbon, Avrupa’nın en dindar yerlerinden biriydi ve deprem, kiliselerin insanlarla dolup taştığı Azizler Günü sabahında olmuştu. Soru işaretleri belirdi; Deprem niçin bu kadar çok kiliseyi yıkmış, neden önemli bir dinî bayrama denk gelmişti? Üstelik, şehrin genelevlerinin bulunduğu bir mahalle ayakta kalmıştı. — Kilise’nin bu sorulara karşı tutarlı bir cevabı yoktu.
Deprem, Aydınlanma düşünürlerinin iyimserliklerini de sarstı. Düşünürlerin birçoğu ilahî inayete, yani Tanrı’nın dünyayı iyilikle yönettiğine güveniyordu. Lizbon’daki acıdan sonra bu güveni savunmak zorlaştı. Candide ya da İyimserlik de bu dönemin tartışmalarının bir yansımasıdır. O’Hara’ya göre deprem Aydınlanma’nın en ünlü edebî eserine ilham vermiş, romanın bazı bölümleri deprem sırasında kaleme alınmıştır.
Romanda iki açıklama karşı karşıyadır. İyimser filozof Pangloss, depremden sağ kalanlara olanların başka türlü olamayacağını, her şeyin iyi olduğunu anlatırken yanında duran Engizisyon görevlisi, günah öğretisi adına itiraz eder: “eğer her şey en iyiyse, demek ne düşüş oldu, ne de cezalandırma!”
Pombal markisi
Lizbon depreminin siyasal sonuçları da olmuştur. Felaket sonrasında yaşananlar, aydınlanmış bir hükümdarın Aydınlanma fikirlerini en iyi şekilde uygulayacağı düşüncesini tartışmaya açtı. Portekiz’in az sayıdaki aydınlanmacı isimlerinden biri olan Carvalho, Kral I. José'yi, katolik muhalefete rağmen, başkenti yeniden inşa etmesi için kendisine tam yetki vermeye zorladı.
Carvalho(Pombal Markisi) bir yandan Aydınlanma ilkeleri ve estetiğine göre planlanmış bir şehir kurdu, bir yandan da olağanüstü hâl yetkilerini katolik muhalefete savaş açmak için bir fırsat olarak gördü.

Pombal; ülkeyi daha hoşgörülü hâle getirdi, sanayi ve eğitimi destekledi, din değiştirmiş Yahudiler üzerindeki yasal kısıtlamaları kaldırdı ve kanun önünde eşitlik ilkesini getirdi. Bunlarla birlikte eğitimin denetimini de ele geçirdi ve kilise topraklarının kamulaştırılmasını sağladı.
Bunları yaparken, muhalefete karşı zor kullanmayı tercih etti. 1758’de bir grup muhalif soylunun krala karşı gerçekleştirdiği başarısız suikast girişimini kullanarak güçlü düşmanlarına işkence ve infaz uygulamalarından geri durmadı.
Neticede tüm sert tutumlarına karşın Portekiz’deki hayatı tekrar sağlıklı hâle getiren ve ülkeyi tek başına 18. yüzyıla taşıyan önemli bir liderdi.
Kralın ölümü
Pombal’ın gücü, kralın kendi gücüne bağlıydı. Yönetim de Locke ve Montesquieu’nun tarif ettiği türden anayasal ilkelere göre yeniden kurulmuş değildi. Kralın ölümü ve tahta I. Maria’nın çıkmasıyla birlikte Pombal’ın reformlarının çoğu feshedildi. Bu durum, Aydınlanma’ya karlı çıkan katolik ve kraliyetçi çevrelerin nadir zaferlerinden biriydi. Buradan çıkarılan sonuç, şudur: Mutlakiyet ancak bütün hükümdarlar aydınsa başarılı olabilirdi.
Aydınlanmış bir dünyanın temelinde, hanedan verasetinin sorunlarına yer yoktur. Zira bu şekilde, aydınlanma ileriye gittiği gibi geriye de gidebilir. Reformun sürekliliği, her yeni hükümdarın bir öncekinin yolundan gitmesine bağlı kalır. Rousseau da bu tehlikeyi Toplum Sözleşmesi’nde bir genel kural olarak yazar. Ona göre tek bir kişinin isteğiyle toplumun ortak isteği bir süreliğine örtüşebilir fakat bu, kalıcı olmaz.
Özel bir istemin bazı noktalarda genel isteme uyması olmayacak şey değildir, ama bu uyma, hiçbir zaman uzun ömürlü değildir.
Örtüşme sürse bile alınan bir önleme değil, ancak bir rastlantıya dayanabilir. Rousseau'nun krallık yönetimi için yazdığı bir cümle de Portekiz’de yaşananları hatırlatır: “kralın bakanları arasında yapılan her değişiklik, devletin kendisinde de bir devrim oluşturur”
Tek kişiye güvenmeyenler
Güçlü hükümdara güvenenlerle birlikte, başka bir yol arayanlar da vardı. Montesquieu, Voltaire'in aksine gücün tek merkezde birleşmesinden çekiniyordu. Ona göre, merkezî yönetimin tehlikeleri, sağlayacağı faydalardan ağır basıyordu. Bu nedenle yasama ile yürütmenin birbirinden ayrılmasını ve yargının bağımsızlığını savundu. Güç otoritelerinin yozlaşma eğiliminde olduğu düşüncesini aktarmakla birlikte bunu felsefî ilkelere değil, tecrübelerine dayandırıyordu. Diderot bile monarşiye Voltaire kadar güvenmiyordu. O, bilime inanıyordu fakat toplumsal sorunlar için çözüm arayışında aydınlara yer veren bir hükümeti tercih ediyordu.
Rousseau’ya göre yasa; bütün halkın, halkı bütünlüğü için koyduğu genel kuraldır; bu yüzden kim olursa olsun, bir adamın kendi başına verdiği buyruklar hiçbir zaman yasa olamaz.
Rousseau, olağanüstü durumları da hesaba katmıştır. Şayet devlet tehlike altındaysa yetkinin tek bir kişide toplanabileceği fikrini reddetmez fakat iki sınır koyar: birincisi, bu görev kısa tutulmalıdır; ikincisi, görevi üstlenen kişi yasama gücünü susturabilse de onun yerine geçemez. Yani, yasadan başka her şeyi yapabilir.
Rousseau'ya göre yazılı yasalar tek başına yeterli değildi. Siyasal, medeni ve ceza yasalarına bir dördüncü türü ekledi ve en önemlisinin bu olduğunu vurguladı: ahlak, töreler ve kamuoyu. "Bu yasa mermere, tunca değil, insanların yüreklerine kazılır; devletin gerçek anayasası olur". Yazılı yasa gücünü devletin zorundan alır; bu yasa ise, Rousseau'nun ifadesiyle, "buyruk gücünün yerine yavaş yavaş alışkanlığın gücünü koyar". Bir kural alışkanlığa dönüştüğünde, onu ayakta tutmak için buyruğa gerek kalmaz.
Condorcet ise güveni, tek bir kişiden ortak akla taşıdı:
Her çağda Aydınlanma'yı hakiki zirvesine çıkaran şey, herhangi bir dahinin tikel aklı değil aydınlanmış insanların ortak aklıdır.
Condorcet
Bu ortak aklın yolu, hiç şüphesiz, kamusal eğitimden geçiyordu. Fakat Condorcet eğitimi iktidarın eline bırakmak fikrine de sıcak bakmıyordu. Ona kamusal iktidarın görevi doğruyu, yanlışa karşı desteklemektir. Ancak iktidarın doğru veya yanlışın “ne” olduğuna karar vermek gibi bir hakkı yoktur. O, eğitimi denetimi altına alan dünyevi iktidarın, özgürleştirilmesi beklenen eğitimi bir itaat aracına dönüştürebileceği hususunda uyarıda bulunuyordu.
Bu düşünürler, kendi aralarında da anlaşamıyorlardı. Rousseau, egemenliği yasama ve yürütme gücü diye bölen yazarları eleştiriyor, Montesquieu'nun savunduğu güçler ayrılığı ilkesini gereksiz görüyor ve temsile güvenmiyordu: “İngiliz halkı kendini özgür sanıyorsa da aldanıyor, hem de pek çok; o ancak parlamento üyelerini seçerken özgürdür”. Rousseau'ya hayran olan Kant bile onun düşüncesinin çoğunluğun tiranlığına dönüşebileceğini fark etmişti. Ortak noktaları, reformu tek bir kişinin iyi niyetine bırakmamalarıydı.
Diğer saraylar
Pombal, zamanının tek örneği değildi. Yüzyılın ikinci yarısında Avrupa’nın birçok sarayında aydınlanmış hükümdarlığa soyunan krallar ve kraliçeler vardı. Prusya'da II. Friedrich, Avusturya'da II. Joseph, Rusya'da II. Katerina bunlar arasındaydı. Bu hükümdarlar, filozofların övgüsü karşılığında Aydınlanma'yı destekliyor ve onun ilkelerini uygulamaya geçirmek istiyorlardı. Nitekim Friedrich sarayında Voltaire'i, Katerina da Diderot'u ağırlamıştı. Ne var ki bu ziyaretler çoğunlukla hayal kırıklığıyla sonuçlandı.
Friedrich, 1777 yılında kaleme aldığı Yönetim Biçimleri Üzerine Deneme’de kralın rolünü sınırlamış, hükümdarın kutsal yönetme hakkına ise hiç yer vermemiştir. Ona göre hükümdar; adaleti hiç ödün vermeksizin uygulamak, devletin bekasını korumak, tarıma önem vermek, yasaları korumak, ticareti ve sanayiyi desteklemekle yükümlüydü. Hükümdarın konumu ve gücünü kötüye kullanmaması gerektiği konusunda da son derece katıydı. Kral ile halkı “ancak bir uzlaşmayla birleştiği sürece mutlu olabilecek tek bir vücut” olarak görüyor, kralların bulundukları mevkiye kibir göstermeleri için getirilmediklerini ifade ediyordu. İktidara yanlış bir kişinin gelmesinin sebep olacağı sorunların da farkındaydı fakat alınabilecek önlemlere ilişkin herhangi bir öneride bulunmadı.

Aydınlanmış hükümdarlar en çok serflik konusunda sınandı. Köylünün, efendisinin hizmetinde dünyaya geldiği bu yarı kölelik düzeni; bütün insanları -belirli bir düzeyde- eşit sayan Aydınlanma düşüncesine aykırıydı. Öte yandan serflik hem ucuz iş gücü hem de askerî kaynak sağlıyordu. Bu noktada Friedrich, sert sözler sarf etmişti: “Hiçbir insan asla eşitinin kölesi olmak için doğmaz.” Sert yaklaşımına karşın uygulamanın sürmesi gerektiğini kabullendi. Zira serflik, esli haklara ve sözleşmelere dayanıyordu. Şayet onu birdenbire kaldırırsa, soyluların uğrayacağı gelir kaybını da karşılamak durumunda kalacaktı. II. Joseph, imparatorluğundaki serfliği kaldırmak için uzun süre mücadele ettiyse de soyluların pasif direnişini kıramadı. II. Katerina ise serfliğe karşıymış gibi görünmesine rağmen bu düzenin Rusya'da gelişmesine önderlik etti.
Tepeden inme reformların mühim bir diğer sorunu da iletişimdi. Rusya gibi geniş bir coğrafyada merkezî yönetimin köylülerle bağını kesintisiz olarak sürdürmesi, neredeyse imkânsızdı. İletişimin zayıf olduğu yerlerde hükümdarlar, kararlarını uygulatabilmek için bölgedeki nüfuzlu kişilere ve soylulara bağımlı kalıyordu. Değişimi desteklemek için hiçbir gerekçesi bulunmayan bu kişiler iş birliğini desteklemediğinde hükümdarın yapabileceği pek bir şey yoktu.
Aynı hükümdarların dış politikaları da kuralsız ve çıkar odaklıydı. Dönemin dış politikasına güç ve imkânın yön verdiğini en açık biçimde; Polonya’nın 1722’de Prusya, Rusya ve Avusturya tarafından parçalanması gösterir. Doğu Avrupa’da bir üsse ihtiyaç duyan bu üç devletin her biri kendi payını almıştı. Friedrich’in üstün durumda olan birinin bu üstünlüğü kullanıp kullanmayacağı yolundaki sorusuna Katerina kısa ve öz bir cevap vermişti: “Hiçbir şey kazanmayan kişi kaybeder”.
Devrimler
Aydınlanmış despotizm, açık bir çıkmaza girmişti. Montesquieu’nun savunduğu güçler ayrılığı ilkesi, Pombal’ın düşüşünün ardından Portekiz’de görülen türden bir gerilemenin riskini azaltabilirdi. Ne var ki devrim olmadığı sürece bu ayrılığı hayata geçirebilecek tek kişi aydınlanmış bir kraldı ve böyle bir adım, kralın kendi işini bir hayli zorlaştırması anlamına gelecekti. O dönemde Avrupa’da meşruti bir krallıkla iyi yönetilen tek ülke İngiltere idi. Polonya’da ise nüfuzlu soyluların denetimindeki seçimli monarşi, merkezi gücü epeyce zayıflatmıştı; ülke üç kez bölündü ve nihayetinde ortadan kalktı.
Bu kördüğüm, Amerikan Devrimi ile çözdüldü. Demokrasinin bir ideal olarak yüceltilmesinde de filozofların saray ziyaretleirnden ziyade Amerikan(1776) ve Fransız(1789) devrimleri rol oynadı. Amerika’da bağımsızlığın kazanılmasının ardından, 1787’de Philadelphia'da düzenlenen bir kongrede anayasa taslağı hazırlandı ve bu metin 1789'da onaylandı. Hükümetin hiçbir kolunun haddinden fazla güç kazanmaması için Montesquieu'ye başvuruldu. Kurulan düzen temsile dayanıyordu; bu bağlamda halk kararları bizzat vermeyecek, karar vereceklerin kim olacağı konusunda söz sahibi olacaktı. Üstelik o günün ‘halk’ tanımında ne kadınlar ne de köleler yer alıyordu.
Devrimlerin sonuçları her yerde aynı olmadı. İngiltere ve Amerika'daki devrimler kalıcı oldu; Fransız Devrimi’nin niteliği ise hep tartışıldı -ki hâlâ da tartışılıyor. Aydınlanma'nın savunduğu değerlerin toplumlarda karşılık bulması da kısa sürede gerçekleşmedi. Bunun için onlarca yıl, hatta yüzyıllar sürecek ekonomik, toplumsal ve kültürel değişimlerin beklenmesi gerekti.
Lizbon depreminin ardından Portekiz'de yaşananlar da bu uzun sürecin bir parçasıydı. Pombal'ın reformları kralın gücüne dayanıyordu ve kralın ölümüyle birlikte çoğu feshedildi. Aynı yüzyılın düşünürleri, reformun tek bir kişiye bağlı kalmasının tehlikesini görmüş; çözümü yasada, güçler ayrılığında, ortak akılda ve toplumun alışkanlıklarında aramıştı. Condorcet ise daha da ileri gitmiş, şunu yazmıştı: “hangi ellere teslim edilirse edilsin, ne tarzda bahşedilmiş olursa olsun her türlü iktidar doğal olarak aydınlanmanın düşmanıdır”. Ona göre bunun nedeni basitti: İnsanlar aydınlandıkça kendi başlarına karar verme yetileri artacak, iktidara körü körüne boyun eğmeye de daha az eğilimli olacaklardı.